پرسش
آیا امکان اعمال ماده ۴۴۲ قانون آیین دادرسی کیفری در مجازات حبس ابد وجود دارد؟
نظر و پاسخ
نظریه اکثریت مستدل می باشد ضمن اینکه از مفاد رای وحدت رویه شماره ۷۶۴- ۱۳۹۶/۸/۹ هیات عمومی دیوان عالی کشور نیز درستی عقیده اکثریت قابل استنباط است.
امکان اعمال ماده ۴۴۲ قانون آیین دادرسی کیفری در محکومیت به حبس ابد وجود ندارد، چرا که اولا مفاد رای وحدت رویه شماره۷۵۶ دیوان عالی کشور راجع به امکان اعمال ماده ۴۴۲ در مجازات های قابل فرجام، هیچ دلالتی بر امکان اعمال ماده ۴۴۲ در خصوص مجازات حبس ابد ندارد. مفاد رای وحدت رویه صرفا در خصوص محل نزاع لازم الاجراست و اصل تفکیک قوا، استقلال قضایی و فقدان خصیصه الزام آوری رای یک شعبه برای شعبه دیگر در نظام حقوقی رومی ژرمن و اسلام اقتضای آن دارد که آرایی که رای وحدت رویه آنها را تایید می کند، فقط در محل موضوع رای وحدت رویه که در هیات عمومی دیوان عالی کشور راجع به آن بحث شده الزام آور باشد.
ثانیا ماده ۴۴۲ قانون آیین دادرسی کیفری از عبارت تا یک چهارم مجازات تعیین شده را کسر می نماید استفاده نموده که این موارد حاکی از آن است که دادگاه در اعمال ماده ۴۴۲ مجاز به تقلیل است و امکان تبدیل را ندارد. با مداقه در نصوص قانونی مشخص می شود در جایی که مجازات دایمی و مادام العمر مقید به غایت می شود از نظر قانونگذار تبدیل اتفاق افتاده و نه تقلیل. برای مثال ماده ۳۷ قانون مجازات اسلامی در بحث تخفیف انفصال دایم به موقت از عبارت تبدیل استفاده نموده است. نمی توان گفت که این استعمال مجاز بوده یا ناشی از سهو بوده است، چرا که مقنن در این ماده به تمایز تقلیل و تبدیل نظر داشته و تاکید بر آن داشته که حبس قابل تبدیل نباشد.
ثالثا در فرض پذیرش امکان اعمال ماده ۴۴۲ در مجازات حبس ابد مشخص نیست که حبس ابد در فرض تقلیل به چه میزان تقلیل یابد و مدت آن چند سال است که قاضی بتواند تا یک چهارم آن را کسر نماید. بدون غایت بودن خصیصه ذات حبس ابد است و نمی توان با قیاس برای حبس ابد غایت مشخص کرد و چون این حبس غایت ندارد به تبع مبنای احتساب یک چهارم وجود ندارد.
رابعا تعزیری بودن حبس ابد هم خود محل نزاع است، به فرض هم که حبس ابد تعزیری محسوب شود، قراینی در قانون مجازات اسلامی وجود دارد که حبس ابد در درجه بندی نبوده و نمی توان گفت حبس ابد درجه یک است؛ به عنوان مثال بندهای الف و ب ماده ۲۵ قانون مجازات اسلامی و بند الف ماده ۱۲۲ و ماده ۱۲۷ قانون مجازات اسلامی حبس ابد را از حبس درجه یک جدا کرده است.
امکان اعمال ماده ۴۴۲ قانون آیین دادرسی کیفری در مجازات حبس ابد هست چون:
اولا رای وحدت رویه در تایید رای صادره از شعبه اول دادگاه انقلاب اصفهان صادر گردیده است و تلویحا امکان اعمال ماده ۴۴۲ در حبس ابد را پذیرفته است.
ثانیا ماده ۴۴۲ یک تاسیس ارفاقی است و تفسیر به نفع متهم اقتضا دارد امکان اعمال آن در حبس ابد وجود داشته باشد.
ثالثا می توان قراینی را به دست آورد که با آن میزان تخفیف در حبس ابد را محاسبه کرد. برای مثال ماده واحده راجع به آزادی مشروط زندانیان مصوب ۱۳۳۷ برای استفاده از آزادی مشروط در جنحه حداقل ۳ ماه و در جنایت گذشت دو سوم مجازات را شرط می دانست. این ماده واحده مقرر می داشت که محکومین به حبس و بعد از گذشت ۱۲ سال می توانند از آزادی مشروط استفاده کنند. با این قرینه دو سوم حبس ابد ۱۲ سال و سه سوم آن ۱۸ سال است.
یا ماده ۳۸ قانون اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر که در مقام بیان تجویز تخفیف تا نصف حداقل مجازات است، تخفیف را در حبس ابد تبدیل آن به ۱۵ سال می دانند. پس کل آن سی سال است و یک چهارم آن قابل احتساب است. بند ۳ ماده ۲۴ آیین نامه کمیسیون عفو و نیز تخفیف در حبس ابد را مستلزم تبدیل آن به ۱۵ سال می داند.
رده:نشست های قضایی سال ۱۳۹۶