نشست قضایی درباره کیفیت مجازات شروع به جرم

آیا ماده ۱۲۲ قانون مجازات اسلامی قوانین خاص را نسخ کرده است؟ در برخی از مواد قانونی مانند ماده ۶۵۵ (سرقت) ۵۴۲ (جعل) ماده ۶۱۳ (قتل) ۶۲۱ (آدم ربایی) تبصره ۳ ماده ۳ قانون تشدید (شروع به ارتشاء)، ماده ۶ یا تبصره ۲ ماده ۱ قانون تشدید (کلاهبرداری)، ماده ۶ قانون تشدید (اختلاس) شروع به جرم آمده است. آیا با ماده ۱۲۲ این مقررات خاص نسخ شده اند یا خیر؟

نظریه اداره حقوقی قوه قضاییه به شماره ۷/۹۷/۲۰۱ مورخ ۱۳۹۷/۲/۱۰ بشرح ذیل الذکر در خصوص سوال مطروحه مورد تایید اعضاء هیات عالی است: با توجه به اینکه مقنن در قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ در مقام ایجاد تناسب و نظم خاصی برای مجازات شروع به جرم است، لذا در تمام مواردی که مشمول ماده ۱۲۲ قانون مذکور است، مجازات هایی به شرح بندهای ذیل این ماده تعیین نموده است؛ به گونه ای که قبل از آن، تعیین مجازات برای شروع به جرم، به طور عام و مطلق در قانون مجازات اسلامی ۱۳۷۰ انجام نشده است. همچنین، با توجه به لزوم یکسان سازی نحوه رسیدگی در امور قضایی که در بند ۷ سیاست های کلان مقام معظم رهبری مورد تاکید قرار گرفته است و با توجه به ماده ۷۲۸ قانون مزبور در خصوص لغو کلیه مقررات و قوانین مغایر با این قانون، به نظر می رسد این اطلاق شامل کلیه قوانین و مقررات خاص و عام از جمله در خصوص موضوع سوال است؛ زیرا چنانچه قایل به عدم نسخ موارد خاص مندرج در قوانین جزایی در خصوص تعیین مجازات شروع به جرم باشیم شاهد تفاوت و شدت و ضعف میزان مجازات و عدم تناسب آن خواهیم بود. در نتیجه کلیه قوانین دیگر که به طور خاص برای شروع به جرم، مجازات تعیین کرده است، با تصویب و لازم الاجرا شدن قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، ملغی است. نظر اول- ناسخ نیست؛ چون نسبت این مواد عام و خاص است. ماده ۱۲۲ عام و موادی که به طور مستقل شروع به جرم را جرم انگاری کرده اند، خاص هستند. هر عامی هم قابل تخصیص است. لذا نتیجه این می شود که در همه جرایم تعزیری ماده ۱۲۲ حاکم است، مگر مواری که قانون خاص دارد. موید این نظر نیز آن است که اگر بنا باشد ماده ۱۲۲ ناسخ قوانین خاص باشد، در بعضی موارد تالی فاسد دارد و آن این است که لازم می آید مثلا در ماده ۶۵۲، حداقلش ۳ ماه باشد، اما حداقل شروع به جرمش ۲ سال می باشد، در ماده ۶۵۳ حداقلش ۳ سال است، اما حداقل شروع به جرمش بیش از ۵ سال است، حداقل شروع به جرم از حداقل جرم تام بیشتر خواهد بود. نظر دوم- ماده ۱۲۲ ناسخ است. این شبهه از اداره حقوقی سوال شده، علاوه بر اینکه نسبت به مصوبات مجمع (مانند قانون تشدید) آیا ماده ۱۲۲ که قانون مجلس است می تواند ناسخ باشد یا نه؟ اداره حقوقی در نظریه ۹۲۱۴۶۷/۷ مورخ ۶/۸/۹۲ آورده است: با توجه به اینکه مقنن در قانون مجازات اسلامی در مقام ایجاد نظم خاصی برای مقررات شروع به جرم است و با توجه به لزوم یکسان سازی... اولا قانون گذار در ماده ۱۲۲ در مقام ایجاد نظم واحد است (به تعبیر اداره حقوقی در مقام یکسان سازی است). این که ماده ۶۵۵ می گوید تا ۵ سال، ملاکش مشخص نیست. در ماده ۵۴۲ می گوید... این جا ملاک دارد و آن حداقل مجازات است. اگر ۱۲۲ ناسخ نباشد، یک ملاک هم ۱۲۲ داده و آن درجه مجازات است، کاری به حداقل ندارد. لذا اگر ناسخ نباشد، با چندین ملاک مواجه خواهیم شد که بر هم زننده نظم است. قانون گذار در ماده ۱۲۲ در مقام ایجاد نظم واحد آمده است و می گوید از این به بعد شروع به جرم کلیه جرایم تعزیری بر اساس این معیار جرم انگاری گردند. ثانیا اگر بنا باشد ماده ۱۲۲ ناسخ نباشد، لازم می آید بعضی از جرایم که از نظر نوع جرم اهم هستند، شروع به جرمشان سبک تر از جرایم مهم باشد. به طور مثال خیلی از جرایم از ۶۵۶، ۶۵۷، ۶۵۸ و ۶۵۹ سطح پایین ترند. مجازات شروع به جرم این مواد مشمول بند پ قرار می گیرند که بیش از ۶ ماه تا دو سال مجازات شروع به جرم آن است، در حالی که جعل از ۶۵۶ بدتر است، بخصوص جعل اسناد رسمی، اگر ۱۲۲ ناسخ قوانین خاص نباشد، لازم می آید شروع به جرم جعل که بدتر از ۶۵۶ است، مجازات شروع به جرمش سبک تر باشد (در جعل عادی ۶ ماه و در جعل رسمی ۱ سال) رده:نشست های قضایی سال ۱۳۹۸